Podzespół

Wojewódzki Urząd ds. Bezpieczeństwa Publicznego w Opolu 1954 - 1956

W skład województwa opolskiego w roku 1950 weszły: Brzeg, Głubczyce, Grodków, Kluczbork, Koźle, Namysłów, Niemodlin, Nysa, Olesno, Opole, Prudnik, Racibórz i Strzelce Opolskie.

Poważne zmiany w organizacji aparatu bezpieczeństwa w całym kraju nastąpiły 9 grudnia 1954 r., kiedy to zlikwidowano MBP tworząc w jego miejsce dwa odrębne resorty: Komitet ds. Bezpieczeństwa Publicznego, którego kompetencji podlegały zadania realizowane dotychczas przez struktury UB, i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, któremu została podporządkowana MO. W województwie opolskim funkcjonowała nadal KWMO w Opolu i podległe jej jednostki terenowe. Natomiast WUBP w Opolu przemianowano na Wojewódzki Urząd ds. Bezpieczeństwa Publicznego w Opolu. Miejsce szefa WUBP zajął kierownik WUdsBP. Podobna zmiana nomenklatury nastąpiła w jednostkach powiatowych. W WUdsBP zlikwidowano Wydział I. Należące do niego obowiązki z zakresu pracy kontrwywiadowczej przejął Wydział II. Bez zmian pozostał dotychczasowy Wydział III zajmujący się wykrywaniem i zwalczaniem politycznego podziemia. Pod kontrolą operacyjną Wydziału IV pozostała gospodarka narodowa. Przejął on również obowiązki zlikwidowanego Inspektoratu Wiejskiego. Zabezpieczający zagadnienia transportu i komunikacji Wydział VIII przemianowano na Wydział V. Działania przeciwko Kościołowi miał odtąd prowadzić Wydział VI, utworzony w miejsce poprzednio istniejącego Wydziału XI. Wydział Śledczy przyjął nazwę Wydział VII. Zadania realizowane do końca 1954 r. przez Wydział II przejął Wydział IX, zabezpieczający środki techniki operacyjnej, oraz Wydział X, prowadzący ewidencję operacyjną i archiwum. Zajmujący się obserwacją zewnętrzną Wydział „A” przemianowano na Wydział „B”. Działające na terenie województwa opolskiego PUBP przemianowano na powiatowe urzędy ds. bezpieczeństwa publicznego, z wyjątkiem jednostek w Głubczycach, Namysłowie i Niemodlinie, które nazwano powiatowymi delegaturami ds. bezpieczeństwa publicznego. W 1956 r. lista placówek terenowych poszerzyła się o PUdsBP w Krapkowicach, utworzony w związku z wydzieleniem nowego powiatu krapkowickiego. Strukturę WUdsBP w Opolu (w tym podległych jednostek terenowych) określały rozkazy organizacyjne kierownika urzędu, często wydawane na podstawie wcześniejszych zarządzeń przewodniczącego Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego. Szczegółową działalność poszczególnych pionów UB na wszystkich szczeblach ich działalności określały stosowne zarządzenia wydawane przez przewodniczącego Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego oraz instrukcje i wytyczne wydawane przez kierownictwo funkcjonujących w jego ramach departamentów i biur. Do najważniejszych przepisów regulujących zagadnienia ewidencji operacyjnej UB/SB w latach 1954–1956 należały: Instrukcja o prowadzeniu rejestracji przestępców przeciwko państwu z dnia 27 marca 1945 r., Instrukcja nr 1 z dnia 21 stycznia 1949 r. o rejestracji i sprawdzaniu elementu przestępczego i podejrzanego w Kartotekach Ogólnych PUBP, WUBP oraz w Kartotece Centralnej MBP, Instrukcja nr 03/55 z dnia 11 marca 1955 r. o zasadach prowadzenia rozpracowania agenturalnego i ewidencji operacyjnej w organach bezpieczeństwa publicznego PRL, Instrukcja nr 017/55 z dnia 8 kwietnia 1955 r. o trybie rejestracji spraw ewidencji operacyjnej i technice ich ewidencji w organach bezpieczeństwa publicznego, Instrukcja nr 018/55 z dnia 8 kwietnia 1955 r. o trybie rejestracji i technice ewidencji agentury w organach bezpieczeństwa publicznego, Zarządzenie nr 051/55 z dnia 23 czerwca 1955 r. w sprawie zasad aktualizacji kartotek ogólnoinformacyjnych oraz Instrukcja nr 0101/55 z dnia 4 października 1955 r. o trybie rejestracji i technice ewidencji spraw śledczych i osób aresztowanych oraz o trybie rejestracji osób zatrzymanych w organach bezpieczeństwa publicznego. Kwestię procedur obowiązujących w pracy operacyjnej SB regulował w latach 1945 – 1990 szereg ogólnych i szczegółowych normatywów: Instrukcja (tymczasowa) Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dnia 13 lutego 1945 r. [o] pozyskaniu, pracy i ewidencji agenturalno-informacyjnej sieci, Rozkaz nr 025/53 Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dnia 15 sierpnia 1953 r. o pracy aparatu bezpieczeństwa publicznego z siecią agenturalną, Instrukcja nr 012/53 Wiceministra Bezpieczeństwa Publicznego o pracy aparatu bezpieczeństwa z siecią agenturalną, Instrukcja nr 03/55 z dnia 11 marca 1955 r. o zasadach prowadzenia rozpracowania agenturalnego i ewidencji operacyjnej w organach bezpieczeństwa publicznego PRL oraz Instrukcja nr 04/55 z dnia 11 marca 1955 r. o zasadach pracy z agenturą w organach bezpieczeństwa publicznego PRL. Szczegółowy tryb archiwizacji akt operacyjnych UB/SB uregulowały dopiero Instrukcja nr 017/55 z dnia 8 kwietnia 1955 r. o trybie rejestracji spraw ewidencji operacyjnej i technice ich ewidencji w organach bezpieczeństwa publicznego oraz Instrukcja nr 018/55 z dnia 8 kwietnia 1955 r. o trybie rejestracji i technice ewidencji agentury w organach bezpieczeństwa. Wprowadzały one praktykę – stosowaną do końca działania cywilnych organów bezpieczeństwa – archiwizowania głównych rodzajów akt operacyjnych na podstawie odrębnych środków ewidencyjnych, początkowo określanych jako dzienniki archiwalne. Na ukształtowanie podzespołu archiwalnego WUdsBP w Opolu zasadniczy wpływ miały stosowane w MBP, KdsBP i resorcie spraw wewnętrznych procedury aktotwórcze (zwłaszcza dotyczące sposobów prowadzenia i dokumentowania pracy operacyjnej) i archiwizacyjne. Do wiosny 1955 r. dokumentację zakończonych spraw operacyjnych, jak i materiały administracyjne wytworzone przez jednostki UB gromadzono i przechowywano w Wydziale II WUBP/WUdsBP i referatach II PUBP/PUdsBP, gdzie prowadzono poza tym rozmaite pomoce ewidencyjne dotyczące głównie dokumentacji operacyjnej (kartoteki, księgi, skorowidze). W momencie likwidacji MBP zasoby archiwalne jednostek szczebla wojewódzkiego i powiatowego zostały przejęte przez nowo powstałe jednostki podporządkowane Komitetowi ds. Bezpieczeństwa Publicznego. Na szczeblu wojewódzkim materiały operacyjne i zasób kartoteczny z kartoteką ogólnoinformacyjną przekazano Wydziałowi X WUdsBP w Opolu. Od maja 1955 r. rejestracja i ewidencja nieopracowanych oraz nowych spraw operacyjnych jednostek terenowych miała być prowadzona również wyłącznie w Wydziale X. Zakończone sprawy miały być też archiwizowane w tej komórce. W ciągu 1955 r. jednostki terenowe przekazywały do Wydziału X WUdsBP akta rozpracowań operacyjnych prowadzonych wcześniej wobec członków PZPR oraz materiały zwerbowanych wśród nich agentów. Podzespół tworzą materiały administracyjne wytworzone przez komórki organizacyjne WUBP w Opolu i podległe mu jednostki terenowe. Na przełomie 1954 i 1955 r. zasób archiwum WUBP w Opolu przejął nowo utworzony WUdsBP w Opolu, w 1956 r. KW MO w Opolu, a w 1983 r. WUSW w Opolu. Po 1990 r. zasób archiwalny tego urzędu, w tym dokumentacja wytworzona w latach 1954–1956, został rozdzielony na materiały pionu MO, przekazane Komendzie Wojewódzkiej Policji w Opolu, oraz archiwalia SB, które przejęła opolska Delegatura Urzędu Ochrony Państwa, a następnie (częściowo) opolska Delegatura Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Latem 2001 r. rozpoczęto proces przejmowania od ww. instytucji archiwaliów UB/SB i MO z lat 1950–1990 przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu. Główny zrąb dokumentacji podzespołu tworzą archiwalia wytworzone przez komórki organizacyjne UB na szczeblu wojewódzkim i terenowym: dokumentacja administracyjna, dotycząca bieżącej działalności, oraz dokumentacja kancelaryjna. Materiały archiwalne tworzące podzespół zachowały się w stanie dobrym, w większości w postaci ksiąg, poszytów i teczek wiązanych.