Podseria

Departament X

Departament X Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego powstał na mocy Rozkazu nr 0168/org. z dn. 30 listopada 1951 r. po połączeniu Biura Specjalnego (powstałego na mocy rozkazu nr 018/org. z dn. 2 marca 1950 r. na bazie Specjalnej Grupy Operacyjnej utworzonej wiosną 1948 r. przy ministrze bezpieczeństwa publicznego, podległej bezpośrednio Komisji ds. Bezpieczeństwa Publicznego) oraz Wydziału VII Departamentu V. Departamentem bezpośrednio zarządzał dyrektor i wicedyrektorzy, wydziałami naczelnicy a sekcjami i referatami kierownicy. Formalne zwierzchnictwo nad Departamentem X i jego organami terenowymi posiadał pułkownik Anatol Fejgin. Główne zadania Departamentu X skupiały się na walce z prowokacją w ruchu robotniczym, ujawnianiu i likwidacji obcych agentur i ugrupowań, rozpracowywaniem „podejrzanych członków partii”, prowokatorów. Departamentu X skład się z następujących jednostek: Wydział I (rozpracowanie grup prawicowo-nacjonalistycznych w partii – gomułkowszczyznę oraz trockistów, titowców i pokrewnych), składający się z sekcji I zajmującej się sprawami prawicowo-nacjonalistycznymi oraz sekcji II – sprawy trockistowskie, titowskie i inne; Wydział II (ujawnianie i likwidacja wywiadu obcego w partii, w szczególności rozpracowanie reemigracji politycznej) – sekcja I zajmująca się sprawami anglo-amerykańskimi oraz sekcja II, w zakresie której znajdowały się sprawy francuskie i inne; Wydział III (ujawnianie i likwidacja prowokacji w KPP /b. konfidentów „Defy” i „Dwójki” oraz prowokację i dywersję powstałą w czasach okupacji w PPR i AL./ konfidentów i wtyczki gestapo, Delegatury i inne) w skład którego wchodziły: sekcja I - prowokacja w KPP, KZMP, sekcja II - prowokacja w KPZU, KPZU, KPZB, KZMU, KZMB), sekcja III, która zajmowała się konfidentami gestapo oraz sekcja IV zajmująca się konfidentami i wtyczkami delegatury i inne; Wydział IV – Śledczy, w skład którego wchodziły Sekcje: I - do spraw centralnych, II - do spraw terenowych oraz III (zatwierdzona rozkazem nr 091 z dn. 27 czerwca 1953 r.); Wydział V Ochrony. W myśl rozkazu organizacyjnego nr 0168/org. z dn. 30 listopada 1951 r. w skład Departamentu X dodatkowo wchodził Wydział Ogólny składający się z kancelarii, sekcji I - kartoteka, archiwum, ewidencja; sekcji II – referat sprawozdawczy i studiów oraz sekcji III - obserwacyjno-wywiadowcza. Zgodnie z rozkazem organizacyjnym nr 091/org. z dn. 27 czerwca 1953 r. Wydział Ogólny zredukowano do kancelarii oraz sekcji I - II. Departament X został rozwiązany w dn. 9 czerwca 1954 r. Na podstawie rozkazu organizacyjnego nr 044/org. z dn. 12 czerwca 1954 r. powołano Samodzielną Grupę przy Ministrze Bezpieczeństwa Publicznego, której zadaniem była likwidacja spraw pozostałych po działalności Departamentu X. W okresie od 15 czerwca 1954 r. do 9 grudnia 1954 r. Samodzielnej Grupie przewodniczył major Kazimierz Sieradzki, pod kierownictwem którego rozpoczął się proces niszczenia dokumentacji wytworzonej przez Departament X. Materiały, które zostały wytworzone i zgromadzone przez Departament X MBP a nie uległy zniszczeniu trafiły do Centralnego Archiwum KdsBP, po 1956 r. akta te były systematycznie przejmowane przez CA MSW. Kolejnym dyspozytorem materiałów stało się Centralne Archiwum MSW, później Centralnego Archiwum MSWiA, skąd dokumentacja trafiła do archiwum Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN. Wśród niewielu materiałów wytworzonych przez Departament X, przechowywanych w archiwum Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów wyróżnić można m.in. schematy organizacyjne oraz obsadę etatową przedwojennych instytucji, korespondencję, notatki służbowe dotyczące m.in. ustalenia miejsca pobytu agentów i konfidentów, wykazy imienne agentów, konfidentów.