Podseria

Centralne Archiwum

Centralne Archiwum MBP powstało w wyniku wyłączenia na mocy rozkazu organizacyjnego ministra bezpieczeństwa publicznego nr 042/org z dnia 6 czerwca 1950 r. ze struktur Departamentu II MBP wydziału archiwum przechowującego akta wytworzone w MBP, a nie mające charakteru operacyjnego oraz akta instytucji państwowych z lat 1918-1939, akta instytucji okupacyjnych, akta organizacji niepodległościowych oraz organizacji społecznych i politycznych. Jedną z podstaw działania CA MBP było zarządzenie ministra bezpieczeństwa publicznego nr 041/50 z dnia 18 września 1950 r. ws. ewidencji i zabezpieczenia znajdujących się w WUBP akt archiwalnych dotyczących „faszystowskiego i burżuazyjnego aparatu ucisku oraz organizacji politycznych z okresu międzywojennego i okupacyjnego”, tj. Policji Państwowej, Urzędów Wojewódzkich, więzień oraz organizacji politycznych czynnych przed 1939 r., na podstawie którego podjęto m.in. przejmowanie akt z lokalnych jednostek aparatu bezpieczeństwa (które już uprzednio, na równi z jednostkami szczebla ministerialnego, zajmowały dokumentację niemieckich instytucji okupacyjnych oraz akta polskich instytucji i organizacji przedwojennych, a także organizacji niepodległościowych, m.in. na podstawie zarządzenia kierowników RBP PKWN i Resortu Administracji Publicznej PKWN z dnia 23 listopada 1944 o zabezpieczeniu materiałów archiwalnych); jedną z konsekwencji przeprowadzonej wówczas ewidencji wsp. akt i sprowadzenia ich do CA MBP było stwierdzenie, że akta przedwojennej PP, Urzędów i Wydziałów Śledczych, Wydziałów Bezpieczeństwa i Wydziałów Społeczno-Politycznych Urzędów Wojewódzkich a także Referatów Bezpieczeństwa starostw powiatowych oraz liczne „analogiczne akta z okresu okupacji” znajdują się również w sieci archiwów państwowych, skąd MBP zaczęło owe dokumenty również przejmować. CA MBP uzyskało oficjalny status na mocy zarządzenia ministra bezpieczeństwa publicznego nr 065/52 z dnia 30 października 1952 r. (kontrasygnowanego przez premiera), wydanego na mocy art. 7.2 dekretu rządu z dnia 29 marca 1951 r. o archiwach państwowych (Dz.U. 1951, nr 19, poz. 149). Wspomniany przepis dekretu wyjmował archiwa MBP, MON i MSZ z kompetencji NDAP i stanowił, że organizację, zakres i sposób działania oraz warunki korzystania z archiwaliów zgromadzonych w archiwach ww. resortów określą odpowiedni ministrowie za zgodą premiera. Wg ww. zarządzenia, CA MBP kierowało „całokształtem prac archiwalnych w służbie bezpieczeństwa publicznego”, ustalono również prawo dostępu do archiwaliów złożonych w CA MBP – za zezwoleniem ministra bezpieczeństwa publicznego – przedstawicielom „władz, organów administracji państwowej, sądów, prokuratury, instytucji naukowych i organizacji społecznych”. Do zasobu archiwalnego CA MBP miały wejść archiwalia, które „powstały i powstają w wyniku i w czasie działalności organów bezpieczeństwa publicznego oraz podległych im zakładów, instytucji i przedsiębiorstw” (praktycznie dotyczyło to wyłącznie akt nie mających charakteru operacyjnego) oraz akta instytucji państwowych działających w l. 1918-1939: MSW (w szczególności Departamentu Politycznego MSW), oraz Wydziałów Bezpieczeństwa Publicznego i Wydziałów Społeczno-Politycznych Urzędów Wojewódzkich, Komisariatu Rządu m. st. Warszawy i Komisariatu Generalnego RP w Wolnym Mieście Gdańsku, Referatów Bezpieczeństwa i Referatów Społeczno-Politycznych starostw powiatowych, KG, KW, KP i posterunków Policji Państwowej, MSWojsk. oraz Oddziału II SG WP i SRI DOK, Instytutu Wschodniego, Biura Personalnego MSWojsk., Żandarmerii, Agencji Telegraficznej „Express” (ATE), Ministerstwa Sprawiedliwości, w tym akt prokuratorskich i sądowych dot. spraw politycznych, akt więźniów politycznych, korespondencję tajną naczelników więzień; następnie akta „powstałe w wyniku działalności na terenach Państwa Polskiego” wytworzone przez Abwehrę (niemiecki wywiad i kontrwywiad wojskowy), Sicherheitsdienst (SD), Gestapo, Nachrichtendienst/Amt Ausland (część niemieckiego wywiadu wojskowego), Kriminalpolizei (Kripo), Żandarmeria (Geheime Feldpolizei – tajna żandarmeria polowa Wehrmachtu), Schutzpolizei (Schupo), SS, NSDAP, SA; następnie dotyczące „spraw politycznych” akta instytucji niemieckiej administracji okupacyjnej, „materiały organizacji nielegalnych istniejących na terenie Polski po dniu 22 lipca 1944 r.” (tzn. materiały i akta organizacji i oddziałów niepodległościowych, wytworzone także przed 22 lipca 1944 r.), materiały i akta z lat 1914-1945 wytworzone przez partie i stronnictwa polityczne, związki zawodowe, stowarzyszenia o charakterze politycznym wojskowym i paramilitarnym, spuścizny i archiwa działaczy politycznych i społecznych, w końcu akta sądowe dotyczące działalności organizacji i oddziałów niepodległościowych oraz „akta innych spraw karnych o znaczeniu politycznym”, wytworzone przez aparat sądowy dyktatury komunistycznej po 22 lipca 1944 r. Wspomniane zarządzenie faktycznie zalegalizowało wcześniejsze przejęcie z archiwów państwowych, archiwów sądowych i składnic WUBP wymienionych kategorii dokumentacji. Wg etatu nr 019/6 zatwierdzonego rozkazem organizacyjnym ministra bezpieczeństwa publicznego nr 042/org z dnia 6 czerwca 1950 r. (z mocą obowiązującą od 1 czerwca 1950 r.), CA MBP miało składać się z następujących jednostek: Kierownictwo, Sekretariat, Wydział I Kwalifikacji i inwentaryzacji akt (z ogniwami: Kierownictwo, Sekcja I kwalifikacji akt, Sekcja II przygotowania i inwentaryzacji akt), Wydział II Opracowania akt (z ogniwami: Kierownictwo, Sekcja I Akta z okresu 1918-1939, Sekcja II Akta z okresu 1939-1945, Sekcja III Akta służby bezpieczeństwa), Samodzielna Sekcja Naukowa. Etat unieważniono rozkazem organizacyjnym przewodniczącego Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego nr 013/org z dnia 10 marca 1955 r., tzn. obowiązywał on – (ze zmianami wniesionymi rozkazem organizacyjnym nr 0111/org z dnia 27 sierpnia 1951 r., który dodał w Wydziałach I i II stanowiska zastępców naczelnika wydziału, i rozkazem organizacyjnym nr 049/org z dnia 19 maja 1951 r., który dodał stanowiska dwóch robotników kontraktowych) – również w odniesieniu do struktury CA KdsBP. W CA MBP znalazły się akta wytworzone przez wwsp. instytucje i organizacje (w tym liczne akta partii politycznych i organizacji społecznych działających przez 1 września 1939 r. oraz dokumentacja organizacji niepodległościowych i zbrojnych z czasów wojny), dokumenty niemieckich organizacji i instytucji okupacyjnych z czasów wojny; w CA składano również akta personalne zwolnionych ze służby funkcjonariuszy MBP. Całość zasobu archiwalnego CA MBP znalazła się później w CA KdsBP, następnie CA MSW, a po jego włączeniu do Biura „C” MSW w jego Wydziale IV. Spuścizna archiwalna CA MBP składa się przeważnie z korespondencji w sprawach tyczących się udzielania informacji dot. osób występujących w dokumentacji przedwojennych instytucji państwowych, wypożyczania i przekazywania dokumentów i akt dot. ww. osób, a także udzielania informacji o zwolnionych funkcjonariuszach MBP, prowadzonej z innymi jednostkami resortu bezpieczeństwa, Oddziałem/Zarządem II SG LWP, jednostkami Informacji Wojskowej, Zakładem Historii Partii KC PZPR.