Subseries

Departament III

Departament III powstał na podstawie Rozkazu Nr 22 Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 25 marca 1946 r., zmieniającego nazwę dotychczas istniejącego Departamentu VII (sformułowanego na podstawie Rozkazu nr 6 Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 15 stycznia 1946 r.). Podstawowymi zadaniami Departamentu III i jego organów terenowych była walka ze zorganizowaną działalnością podziemia niepodległościowego w kraju, walka z terrorem i politycznym bandytyzmem, organizacja pracy kontrwywiadowczej, ustalanie autorów i kolporterów wrogich ulotek i anonimów. Dla wykonywania zadań departament i jego organy terenowe organizowały sieć agenturalną i przeprowadzały inne przedsięwzięcia operacyjne. W skład jednostki wchodziło: Kierownictwo (Dyrektor Departamentu i Wicedyrektor Departamentu), Wydziały I-III (na czele z Naczelnikiem i Zastępcą Naczelnika). Każdy wydział składał się z dwóch sekcji, na czele których stał kierownik wraz z zastępcą. Na podstawie Rozkazu nr 048/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 26 maja 1948 r. nastąpił szczegółowy podział obowiązków pomiędzy poszczególne wydziały i sekcje. Na czele Departamentu III stało Kierownictwo w składzie: Dyrektor oraz Wicedyrektor; w skład Wydziału I („walka z bandytyzmem”) wchodziła Sekcja I – Centralna (UON), Sekcja II - Terenowa walka z bandytyzmem; Wydział II („walka z podziemiem reakcyjnym”) zawierał Sekcję I - Endecka, Sekcję II - Sanacyjna, Sekcję III - Terenowa. W myśl Rozkazu nr 037/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 19 maja 1950 r. nastąpiły dalsze zmiany organizacyjne. Ustalono następującą strukturę: na czele departamentu stało Kierownictwo (Dyrektor i Wicedyrektor), Sekretariat na czele z naczelnikiem oraz wchodzące w jego skład: Referat Statystyczno-Ewidencyjny, Referat Sprawozdawczy oraz Hala Maszyn (Zmiana nazwy Sekretariatu na Wydział Ogólny nastąpiła na podstawie Rozkazu nr 019/Org. z dn. 14 marca 1951 r.); Wydział I („walka z bandytyzmem”) w składzie: Sekcja I - Północno-Wschodnia, Sekcja II - Południowo-Zachodnia; Wydział II („Biała Emigracja”) – Sekcja I - Białogwardziści, Sekcja II - Podziemie ukraińskie, Sekcja III - Podziemie białoruskie, litewskie, łotewskie i inne (Sekcja III została zlikwidowana na podstawie Rozkazu nr 013/org. z dn. 16 listopada 1950 r.; na jej miejsce powołano Sekcję III – Ogólna); Wydział III („Sanacja”) – Sekcja I - Podziemie zbrojne byłych formacji wojskowych, Sekcja II - Podziemie polityczne, Sekcja III - Terenowa; Wydział IV („Endecja”) w składzie: Sekcja I - Podziemie zbrojne byłych formacji wojskowych, Sekcja II - Podziemie polityczne oraz utworzona na podstawie Rozkazu nr 0124/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 22 sierpnia 1951 r. Sekcja III; Wydział Ogólny - Kancelaria na czele z kierownikiem, Sekcja sprawozdawczo-statystyczna, Referat Ewidencji, Hala Maszyn (powołana na podstawie Rozkazu nr 019/org. z dn. 14 marca 1951 r.). Dalsze zmiany organizacyjne w Departamencie III MBP nastąpiły na podstawie Rozkazu nr 0154/org. z dn. 2 listopada 1951 r. Na czele departamentu stało Kierownictwo (Dyrektor, Wicedyrektor). Departament podzielony został na: Wydział Ogólny, w którym mieściła się Kancelaria, Sekcja Sprawozdawczo-Statystyczna, Sekcja Szkoleniowa, Sekcja Studiów, Referat Ewidencji, Hala Maszyn; Wydział I („walka z bandytyzmem”) zawierał: Sekcję I, której zadaniem było kierowanie rozpracowaniem band specjalnie groźnych, Sekcję II - Terenowa, Sekcję III zajmująca się rozpracowaniem organizacji młodzieżowych, ulotek i anonimów; Wydział II („rozpracowanie nacjonalistów ukraińskich, białoruskich, litewskich i białej emigracji”) składał się z Sekcji I – Biała Emigracja, nacjonaliści litewscy i białoruscy, Sekcji II- nacjonaliści ukraińscy oraz Sekcji III; Wydział III („rozpracowanie podziemia sanacyjnego”): Sekcja I zajmująca się rozpracowaniem członków AK-WiN, Sekcja II - Oddział II AK-WiN, Sekcja III - Terenowa, Sekcja IV - Zagraniczna, Wydział III „A” - Sekcje I-III (zlikwidowany Rozkazem nr 024/org. z dn. 11 maca 1953 r.); Wydział IV („rozpracowanie podziemia endeckiego”): Sekcja I - Stronnictwo Narodowe, Sekcja II - ONR-OP, Sekcja III - Terenowa, Sekcja IV – Zagraniczna. Kolejna zmiana organizacji Departamentu III nastąpiła na podstawie Rozkazu nr 045/org. z dn. 12 czerwca 1954 r. Na czele Departamentu stało Kierownictwo w składzie Dyrektor i Wicedyrektor; Wydział I zajmował się rozpracowaniem członków PSL-BCh i innych wrogich elementów na wsi. Jego praca skupiała się w trzech sekcjach: Sekcja I - Aktyw Centralny, Sekcja II - Aktyw Terenowy oraz Sekcja III; Wydział II (WRN – prawica socjal-demokratyczna): Sekcja I – Aktyw Centralny, Sekcja II - Aktyw Terenowy, Sekcja III - Były aktyw reformistyczny Związków Zawodowych, syndykaliści i inni; Wydział III („Sanacja-elementy AK-WiN i pokrewne”)- Sekcja I - Aktyw Centralny, Sekcja II - Aktyw Terenowy; Wydział IV („Endecja-NSZ i pokrewne”): Sekcja I - Aktyw Centralny, Sekcja II - Aktyw Terenowy, Sekcja III - Chadecja; Wydział V („rewizjonizm”)- Sekcja I - Aktyw Terenowy, Sekcja II-Elementy związane z ośrodkami zagranicznymi; Wydział VI („młodzież”): Sekcja I - Młodzież akademicka, Sekcja II - Wrogie ośrodki działające wśród młodzieży, Sekcja III - Sport, turystyka, prasa młodzieżowa, Sekcja IV - Młodzież szkół średnich, nauczycielstwo; Wydział VII („obiektowy”) – Sekcja I - Odcinek nauki, Sekcja II - Odcinek kultury, Sekcja II -Administracja państwowa, Sekcja IV - Prasa, radio, film, Sekcja V - Organizacje masowe; Samodzielna Sekcja I - Ulotki, kolportaż, Samodzielna Sekcja II - Studiów i analiz, Sekretariat (Kierownictwo; Referat Sprawozdawczy Referat Ewidencji i Archiwum, Kancelaria, Hala Maszyn, Biblioteka). Na mocy rozkazu nr 045/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 12 czerwca 1954 r. połączono Departament III z Departamentem V (tworząc nowy Departament III MBP) zaś Rozkazem nr 053/org. z dn. 06 lipca 1954 r. powołano wydzielony z opisywanego Departamentu III Samodzielny Wydział do walki z Bandytyzmem. Struktura taka przetrwała do 1955 r. kiedy to w myśl Rozkazu nr 06/org. z dn. 10 marca 1955 r. Departament III wraz z Samodzielnym Wydziałem do walki z Bandytyzmem wszedł w skład organizacyjny Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego jako Departament III. Materiały, które zostały wytworzone i zgromadzone przez Departament III MBP trafiły do Centralnego Archiwum KdsBP. Po 1956 r. akta te były systematycznie przejmowane przez CA MSW, a po włączeniu tej jednostki do Biura „C” MSW, gromadzono je w Wydziale IV Biura „C” MSW. Kolejnym dyspozytorem materiałów stało się Centralne Archiwum MSW, później Centralnego Archiwum MSWiA skąd dokumentacja trafiła do archiwum Biura Udostępniania i Archiwizacji IPN. Wśród materiałów wytworzonych przez Departament III można wyróżnić m.in. zarządzenia oraz pisma okólne Dyrektora Departamentu III MBP, korespondencję i raporty w sprawie niszczenia podziemia niepodległościowego po II wojnie światowej, sprawozdania dot. akcji ujawniania się członków AK, sprawozdania z pracy poszczególnych wydziałów i sekcji, schematy organizacyjne m.in. Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, odpisy rozkazów mianowania na Komendanta Sił Zbrojnych na Kraj.