Podseria

Departament V

Departament V (Społeczno-Polityczny) powołano mocą Rozkazu nr 51 Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 06 września 1945 r. Utworzenie tego Departamentu było wynikiem reorganizacji Departamentu I MBP, przy czym kluczowym elementem strukturalnym, wokół którego organizowano nowy departament, uczyniono Wydział I Kontrwywiadu. Pierwszym (i, jak się potem okazało, jedynym) dyrektorem (początkowo, do 1950 r., jako p.o.) Departamentu V została przedwojenna komunistka Julia Brystiger. Kompetencje Departamentu V – z punktu widzenia zachowania tzw. czystości ideologicznej struktur władzy komunistycznej nad Wisłą – były wręcz krytyczne. Do jego najistotniejszych zadań należało bowiem zabezpieczenie kontrwywiadowcze wszelkich ogniw PPR (potem PZPR) i komunistycznych przybudówek politycznych, w rodzaju quasi – administracji rządowej, ZSL, PPS, czy SD. W praktyce oznaczało to infiltrację i inwigilację oraz agenturalną „obsługę” takich struktur. Celem tych działań było zaś z jednej strony odcięcie komunistycznych funkcjonariuszy od informacji na temat, głoszonych podówczas przez wrogie komunizmowi związki niepodległościowe, propozycji suwerennej organizacji państwowej Narodu Polskiego, z drugiej – bardzo głęboka penetracja samych struktur komunistycznych, ukierunkowana na rozpoznanie i eliminację jednostek niepewnych i, w rozumieniu sowieckich komunistów, przejawiających nazbyt polskie myślenie. Drugim, nie mniej ważnym, obszarem zainteresowania nowego departamentu była możliwie szeroko identyfikowana działalność pacyfikacyjna wobec formacji religijnych („związków wyznaniowych”, jak określał to język komunistów). Rzecz jasna gros wysiłków w tym zakresie sprowadzała się do brutalnego zwalczania Kościoła Rzymsko – Katolickiego, włącznie z fizyczną eliminacją wytypowanych księży. Departamentowi V powierzono ponadto nadzór nad wszelkimi koncesjonowanymi przez komunistów organizacjami i stowarzyszeniami społecznymi (w tym młodzieżowymi, jak również operacyjną „opiekę” nad szkolnictwem i instytucjami kultury. W skład Departamentu V weszło pierwotnie 5 wydziałów: 1) Wydział I (zagwarantowanie szczelności ideologicznej i informacyjnej ogniw władzy politycznej komunistów, w tym zakresie także wszelkich ugrupowań afiliowanych przy PPR jako rzekomo odrębnych programowo, typu SL, czy PPS); Wydział I składał się „wyjściowo” z 6 sekcji, w tym 3 zajmujących się osłoną kontrwywiadowczą odpowiednio: a) Sekcji I – Polska Partia Socjalistyczna, Polska Partia Robotnicza, Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego, Związek Walki Młodych; b) Sekcji II – Stronnictwo Ludowe, Polskie Stronnictwo Ludowe i Związek Młodzieży Wiejskiej „Wici”; c) Sekcji III – Stronnictwo Demokratyczne, Stronnictwo Pracy i organizacje młodzieżowe; oraz 3 kolejnych: d) Sekcji IV – propagandową, administracyjną oraz fizyczną likwidacją wszelkich, także zaledwie domniemanych, struktur politycznych co najmniej neutralnych wobec komunistów, co w istocie oznaczało totalitarne eksterminowanie przy użyciu jawnie terrorystycznych metod każdego, nawet paroosobowego, związku o charakterze politycznym głoszącego postulaty w jakikolwiek sposób (również przez komunistów wyłącznie dorozumiany) sprzeczne z oficjalną ideologią sowiecką; e) Sekcji V – infiltracją Związków Zawodowych i tolerowanych przez komunistów organizacji społeczno-politycznych; f) Sekcji VI – „operacyjnym sterowaniem” politycznymi organizacjami mniejszości narodowych; 2) Wydział II (operacyjne, w tym agenturalne, kontrolowanie instytucji oświatowych i kulturalnych oraz wolnych zawodów); wydział ten tworzyły 3 sekcje prowadzące „polityczną kontrolę operacyjną” wobec odpowiednio: a) Sekcja I – instytucji oświatowych, b) Sekcja II – instytucji kultury i sztuki, c) Sekcja III – wolnych zawodów; 3) Wydział III (dobór polityczny i penetracja ideologiczna składu osobowego komunistycznej administracji wszelkiego szczebla,); składał się z 3 sekcji, odpowiedzialnych za: a) Sekcji I — Ministerstwo Administracji Publicznej i Państwowy Urząd Repatriacyjny, b) Sekcji II – rady narodowe, c) Sekcji III – ministerstwa: Sprawiedliwości, Opieki Społecznej, Zdrowia; 4) Wydział IV (”do spraw młodzieży”); zawierał 3 sekcje zajmujące się według właściwości: a) Sekcja I – wyższe uczelnie, b) Sekcja II – szkoły średnie, c) Sekcja III - organizacje sportowe i innych; 5) Wydział V (pacyfikacja administracyjna oraz deprecjonowanie propagandowe i eksterminacja bezpośrednia struktur i przedstawicieli kościołów działających w Narodzie Polskim); Wydział V na początku stanowiły 3 sekcje, delegowane do niszczenia następujących kościołów i struktur religijnych: a) Sekcja I – Kościół Rzymsko - Katolicki, b) Sekcja II – kościoły: Grecko - Katolicki, Prawosławny, Ewangelicki i inne; c) Sekcja III – organizacje religijne. Według Etatu Departamentu V Ministerstwa BP z 22 listopada 1946 r., zatwierdzonego Rozkazem nr 43/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 23 listopada 1946 r., Departament V składał się z: 1) Kierownictwa; 2) Sekretariatu; 3) dwóch Sekcji Samodzielnych (dla spraw stowarzyszeń i zgromadzeń oraz spraw mniejszości narodowych); 4) Wydziału I (osłona partii i organizacji robotniczych), który tworzyły: Sekcja I (Polska Partia Robotnicza), Sekcja II (Polska Partia Socjalistyczna), Sekcja III (Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego, Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego i inne), Sekcja IV (Związki Zawodowe); 5) Wydziału II (osłona ruchu ludowego), składającego się z: Sekcji I (Polskie Stronnictwo Ludowe), Sekcji II (Stronnictwo Ludowe, Polskie Stronnictwo Ludowe „Nowe Wyzwolenie” i inne), Sekcji III (Związek Młodzieży Wiejskiej „Wici”, Towarzystwo Uniwersytetów Ludowych, ZSCh i inne organizacje masowe; 6) Wydziału III (zabezpieczenie kontrwywiadowcze komunistycznej administracji), złożonego z: Sekcji I (organy administracji państwowej i Państwowy Urząd Repatriacyjny), Sekcji II (struktury komunistycznego tzw. samorządu terytorialnego), Sekcja III (organy Ministerstw: Sprawiedliwości, Zdrowia, Opieki Społecznej i inne); 7) Wydziału IV (penetracja polityczna i ideologiczna oraz, w wytypowanych przypadkach, destrukcja organizacji młodzieżowych), który tworzyły: Sekcja I (uczelnie wyższe), Sekcja II (młodzież szkolna i harcerstwo), Sekcja III (organizacje sportowe i inne); 8) Wydziału V (walka z duchowieństwem i politycznymi strukturami opierającymi swój program wprost na religii Rzymsko-Katolickiej), podzielonego na: Sekcję I (duchowieństwo katolickie świeckie i zakonne), Sekcję II (duchowieństwo innych wyznań religijnych oraz sekt), Sekcję III (organizacje religijne i charytatywne) i Sekcję IV (polityczne organizacje katolickie, prasa katolicka, Stronnictwo Pracy i inne); 9) Wydziału VI („operacyjne rozpracowanie” szkolnictwa, instytucji oświatowych, kulturalnych itp.), który tworzyły: Sekcja I (nauczycielstwo, kadra profesorska, Związek Nauczycielstwa Polskiego), Sekcja II (organy Ministerstwa Kultury i Sztuki, związki dziennikarzy, pisarzy, artystów) i Sekcja III (Stronnictwo Demokratyczne, kluby inteligencji pracującej i inne organizacje masowe). Rozkazem nr 4 ze stycznia 1946 r. w Departamencie V utworzono „Grupę operacyjną agenturalno-śledczą”. Kolejna zmiana organizacyjna w strukturze Departamentu V miała miejsce pod koniec 1949 r. Efekty tych zmian są znane dzięki Etatowi nr 05/1 z dn. 24 grudnia 1949 r., zatwierdzonego Rozkazem nr 0116/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego wydanym tego samego dnia. W skład Departamentu V wchodziły wtedy Wydział Ogólny (powstał w miejsce Sekretariatu) oraz siedem wydziałów operacyjnych: 1) Wydział I (ochrona ruchu robotniczego przed dywersją ze strony osób wywodzących się z Polskiej Partii Socjalistycznej i Polskiej Partii Socjalistycznej-WRN), który tworzyły: Sekcja I (organizacje, grupy i elementy WRN), Sekcja II („podejrzane” elementy wśród aktywu byłego PPS i usunięte z PPS w okresie zjednoczenia partii), Sekcja III („podejrzane” elementy i grupy wśród aktywu związków zawodowych i w ruchu spółdzielczym, byli członkowie PPS i zwolennicy tradycji socjaldemokratycznych), Sekcja IV (wydawnictwa i prasa partyjna); 2) Wydział II (zabezpieczenie ruchu ludowego przed dywersją ze strony tak zwanych: kleru, sanacji, endecji itd.), złożony z: Sekcji I (rozpracowywanie podejrzanych elementów i grup w Zjednoczonym Stronnictwie Ludowym i w masowych organizacjach chłopskich), Sekcji II (byli członkowie Polskiego Stronnictwa Ludowego, Batalionów Chłopskich, Związek Młodzieży Wiejskiej Wici, elementy usunięte z Polskiego Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Ludowego) oraz powołanej Rozkazem nr 0184/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 31 grudnia 1951 r. Sekcji III; 3) Wydział III (infiltracja organizacji masowych w celu neutralizacji wrogich elementów), składający się z: Sekcji I (Stronnictwo Demokratyczne i Stronnictwo Pracy), Sekcji II (masowe organizacje polityczno-społeczne i sportowe) i Sekcji III (organizacje i środowiska polityczne mniejszości żydowskiej, słowackiej, czeskiej i innych), Sekcji IV (inne kościoły oraz różnego rodzaju sekty; Rozkazem nr 02/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 9 stycznia 1953 r. sekcję tę przeniesiono do Departamentu XI); 4) Wydział IV (rozpracowywanie organizacji i skupisk młodzieży identyfikowanych jako zagrożone przez wrogie elementy, jak również zwalczanie tzw. przestępczości politycznej wśród młodzieży), podzielony na: Sekcję I (organizacje, ugrupowania i skupiska młodzieży akademickiej), Sekcję II (organizacje i skupiska starszej młodzieży szkół ogólnokształcących i zawodowych), Sekcję III (Związek Młodzieży Polskiej) i Sekcję IV (instytucje państwowe i organizacje sportowe); 5) Wydział V (walka z Kościołem Rzymsko-Katolickim), złożony z: Sekcji I (duchowieństwo świeckie), Sekcji II (duchowieństwo zakonne), Sekcji III (katolickie organizacje masowe) i Sekcji IV (tzw. postępowe grupy katolickie) oraz Sekcji V (zakony żeńskie; sekcja powołana Rozkazem nr 062/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 30 czerwca 1952 r.); 6) Wydział VI (penetracja operacyjna struktur quasi – administracji komunistycznej, jednostek oświaty oraz instytucji kultury i sztuki), zbudowany wokół: Sekcji I (instytucje i organizacje oświatowe), Sekcji II (instytucje i organizacje zajmujące się kulturą i sztuką), Sekcji III (komunistyczna quasi – administracja w tym pseudosądownicza), Sekcji IV (instytucje opieki społecznej i ochrony zdrowia) oraz powołanej Rozkazem nr 0184/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 31 grudnia 1951 r. Sekcji V; 7) Wydział VII (osłona kontrwywiadowcza struktur komunistycznych przed dywersją tzw. prawicowo-nacjonalistycznych i innych prowokatorskich elementów), składający się z: Sekcji I (grupy prawicowo-nacjonalistyczne, titowskie i trockistowskie), Sekcji II (inne grupy prowokatorskie) i Sekcji III („starzy prowokatorzy”). Cały Wydział VII, Rozkazem nr 0168/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 30 listopada 1951 r., włączony został do Departamentu X MBP. W styczniu 1953 r. po raz kolejny zreorganizowano strukturę Departamentu V MBP (Rozkaz nr 02/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 9 stycznia 1953 r.). Wyłączono z zakresu jego kompetencji zagadnienia związane z kościołami, organizacjami religijnymi i duchowieństwem, a na bazie dotychczasowego Wydziału V i części Wydziału III utworzono Departament XI MBP. Departament V składała się z Sekretariatu Ogólnego i czterech wydziałów: Wydział I – kler świecki, Wydział II – zakony, Wydział III – katolickie zgromadzenia masowe i Wydział IV – Kościoły niekatolickie i sekty. Wydział VI, Rozkazem nr 0117/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 31 lipca 1953 r., otrzymał numer V. Nowy Wydział VI powołano Rozkazem nr 0117/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 31 lipca 1953 r.). W jego skład weszły 4 sekcje operacyjnie zabezpieczające odpowiednio: Sekcja I – organizacje Stronnictwo Pracy i brygady SP, Sekcja II – organizacje Liga Przyjaciół Żołnierza i Terenowa Ochrona Przeciwlotnicza, Sekcja III – WKR i przedstawicielstwa wojskowe i Sekcja IV – jednostki wojskowe zagrożone penetracją elementów wrogich ze środowisk cywilnych. W strukturze organizacyjnej Departamentu V znajdowały się ponadto: 1) Referat Ochrony dla obsługiwania Zakładów Graficznych RSW „Prasa” (przekazany Rozkazem nr 0130/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 8 listopada 1950 r. do Wydziału V UBP na m.st. Warszawa); 2) Referat Ochrony dla obsługiwania Warszawskich Radiostacji, Rozgłośni i Studia Polskiego Radia (przekazany Rozkazem nr 046/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 1 maja 1952 r. do Departamentu II); 3) Referat Ochrony na obiekcie Wytwórni Filmów Dokumentalnych oraz 4) Referat Ochrony na obiekcie Fabryki Fotochemicznej (przekazany Rozkazem nr 067/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z 30 czerwca 1952 r. do Wydziału V UBP na m.st. Warszawa). Po wyżej opisanych zmianach, struktura Departamentu V MBP przetrwała jeszcze do czerwca 1954 r., kiedy to Rozkazem nr 045/org. Ministra Bezpieczeństwa Publicznego z dn. 12 czerwca 1954 r. połączono ten departament z Departamentem III (tworząc nowy Departament III MBP). Archiwalia wytworzone i zgromadzone w Departamencie V MBP znalazły się następnie w Centralnym Archiwum KdsBP. Po 1956 r. akta te były systematycznie przejmowane przez CA MSW, a po włączeniu tej ostatniej jednostki do Biura „C” MSW, gromadzono je w Wydziale IV Biura „C” MSW. Po likwidacji SB zostały przeniesione do dyspozycji Centralnego Archiwum MSW (następnie Centralnego Archiwum MSWiA), z których to instytucji (i ich następców) były przekazywane do Biura Udostępniania i Archiwizacji IPN. Wśród materiałów Departamentu V MBP znajdują się m.in.: akty normatywne Dyrektora i Wicedyrektora Departamentu V (instrukcje, zarządzenia) oraz korespondencja, a także Biuletyny Informacyjne tego departamentu, sprawozdania miesięczne i zestawienia aresztowanych, informacje dotyczące stanu agentury, rozpracowywania opozycji, arystokracji i aresztowań. Wśród dokumentów znajdują się także materiały dotyczące rozpracowywania operacyjnego członków Batalionów Chłopskich, byłych działaczy WRN okręgu lwowskiego i wileńskiego oraz Stronnictwa Pracy. Do innych zachowanych archiwaliów tej komórki MBP należą ponadto wspomnienia, życiorysy, opowiadania i informacje funkcjonariuszy bezpieczeństwa publicznego nadsyłane na konkurs oraz opinie recenzentów. Są tu wreszcie takie periodyki zgromadzone przez Departament V, jak Wiadomości Diecezjalne Lubelskie, Kielecki Przegląd Diecezjalny z 1946 r. oraz Wiadomości Kościelne z 1949 r.