Podseria

Biuro W

Biuro „W” zostało powołane 1 stycznia 1956 r. Rozkazem organizacyjnym nr 0159/Org. Przewodniczącego Kds.BP z dnia 7 grudnia 1955 r. (na bazie Departamentu IX) i pod tą nazwą prowadziło działalność aż do 1989 r. Od 1982 r., zgodnie z Zarządzeniem nr 0094/82 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 17 grudnia 1982 r. w sprawie zakresu działania i organizacji Biura „W” MSW, w pracach organizacyjno-mobilizacyjnych oraz w przypadku konieczności udzielania informacji na zewnątrz resortu spraw wewnętrznych, Biuro posługiwało się nazwą „Jednostka Wojskowa nr 1944”. Podlegały mu wydziały (sekcje) „W” w komendach wojewódzkich MO oraz referaty (od 1973 r. – grupy) „W” w komendach powiatowych MO, a od 1984 r. – wydziały „W” wojewódzkich urzędów spraw wewnętrznych oraz sekcje „W” wydziałów zabezpieczenia operacyjnego wojewódzkich urzędów spraw wewnętrznych. Ponad to, dla kontroli korespondencji „ważnych figurantów” spraw operacyjnych, przebywających poza zasięgiem działania stałych jednostek „W”, organizowane były tzw. doraźne punkty „W”. Było jednostką organizacyjną odpowiedzialną za organizowanie i prowadzenie „pracy W” tj. wszelkich czynności operacyjno-technicznych stosowanych w celu „ochrony łączności pocztowej – w sferze do obrotu listowego i paczkowego – przed wykorzystaniem jej do prowadzenia wrogiej lub przestępczej działalności skierowanej przeciwko podstawowym interesom obronnym, gospodarczym i politycznym Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”. Do głównych jego zadań należało więc uzyskiwanie przydatnych operacyjnie informacji, w wyniku prowadzenia tajnej kontroli wyselekcjonowanych przesyłek pocztowych. Zgodnie z Zarządzaniem nr 0094/82 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 17 grudnia 1982 r. do zakresu działania Biura „W” MSW należało: rozpoznawanie i ujawnianie: faktów wykorzystywania przesyłek pocztowych w obrocie z zagranicą do prowadzenia wrogiej lub przestępczej działalności oraz osób z nim związanych; kierunków działania oraz metod i sposobów wykorzystywania łączności pocztowej przez osoby prowadzące działalność o charakterze szpiegowskim lub antysocjalistycznym w kraju oraz utrzymujące kontakty z zagranicznymi ośrodkami i organizacjami wywiadowczymi, antykomunistycznymi, terrorystycznymi, itp.; osób będących w rozpracowaniu operacyjnym lub poszukiwanych przez organy ścigania oraz ich kontaktów, na podstawie wzorów charakteru pisma. Zakres pracy Biura obejmował także zapobieganie nawiązywaniu kontaktów korespondencyjnych obywateli PRL z zagranicznymi ośrodkami i organizacjami wywiadowczymi, antykomunistycznymi, terrorystycznymi, itp.; wykorzystywaniu drogi pocztowej do celów łączności wywiadowczej; kolportowaniu drogą pocztową publikacji, ulotek i innych materiałów mających charakter dywersji ideologiczno-politycznej; przekazywaniu za granicę dokumentów i informacji stanowiących tajemnicę państwową lub służbową oraz objętych zakazem wywozu. Biuro „W” prowadziło również badania fizykochemiczne podejrzanych przesyłek (w celu wykrycia tajnopisów, szyfrów, kodów, itp.) i opracowywało dla potrzeb operacyjnych metody i środki służące do sporządzania „pisma utajonego”. Ustalało także na podstawie wzorów pisma osoby będące w zainteresowaniu służby bezpieczeństwa. Do jego zadań należało również oznakowanie dla celów operacyjnych listów zagranicznych i krajowych (na zamówienie kierowników samodzielnych jednostek operacyjnych) w odpowiednie znaki i stemple pocztowe. Dane uzyskane w wyniku kontroli przesyłek Biuro „W” wyjaśniało we własnym zakresie, a wyniki (w formie notatek, odpisów lub kopii – tzw. „dokumentów W”) przekazywało właściwym jednostkom operacyjnym. Do korzystania z pracy „W”, zgodnie z Zarządzeniem nr 0095/82 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 17 grudnia 1982 r. w sprawie prowadzenia oraz zasad korzystania z pracy „W”, uprawnione były następujące jednostki i komórki organizacyjne: w resorcie spraw wewnętrznych - Departamenty I – V, Biuro Studiów SB, Biuro Śledcze, Biuro „B”, Biuro Dochodzeniowo-Śledcze, Biuro Kryminalne, Biuro do Walki z Przestępstwami Gospodarczymi oraz odpowiadające im wydziały w komendach wojewódzkich MO, Zarząd Zwiadu Dowództwa WOP oraz wydziały II brygad WOP, Zarząd Wojskowej Służby Wewnętrznej Jednostek Wojskowych MSW i terenowe wydziały WSW jednostek wojskowych MSW, a także inne jednostki po uzyskaniu zgody ministra spraw wewnętrznych; w resorcie obrony Narodowej – Szefostwo Wojskowej Służby Wewnętrznej oraz oddziały (wydziały) podległe zarządom WSW okręgów wojskowych i rodzajów sił zbrojnych, Zarząd II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Mogły one składać zamówienia na kontrolę korespondencji osób indywidualnych lub instytucji (zamówienia obiektowe) pozostających w zainteresowaniu operacyjnym. W wyniku przeprowadzonej kontroli przesyłki mogły ulec konfiskacie, a następnie zostać wykorzystane jako podstawa do wszczęcia postępowania karnego oraz jako dowód rzeczowy w sprawie karnej. Przeglądowi nie podlegały przesyłki pocztowe adresowane do instancji partyjnych, stronnictw politycznych oraz organów władzy i administracji państwowej oraz osób reprezentujących te instancje i organy. Mogły one być kontrolowane po uzyskaniu zgody ministra spraw wewnętrznych, w przypadku podejrzenia, że ich treść lub zawartość stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa i porządku publicznego. W strukturze Biura „W”, zgodnie z etat Nr 09/1 zatwierdzonym Rozkazem organizacyjnym Nr 07/Org. z dnia 12-12-1956 r., znajdowały się: Kierownictwo Biura „W” (dyrektor i jego zastępcy); Inspektorat przy Kierownictwie – (organizował i kontrolował pracę jednostek „W” w terenie); Wydział I (kontroli zewnętrznej korespondencji, paczek, czasopism i druków zagranicznych w obrocie z krajami kapitalistycznymi. Współpracował z Ministerstwem Łączności i Centralnym Zarządem Ceł w zakresie organizowania i prowadzenia pracy „W” nad przesyłkami zagranicznymi. Organizował także sieć „pracowników zaufanych” wykorzystywanych do pracy „W”. Składał z: Sekcji I – kontroli zewnętrznej korespondencji zagranicznej oraz Sekcji II – opracowania paczek, czasopism, książek i druków); Wydział II (techniki Biura „W”, który zajmował się otwieraniem i zamykaniem korespondencji oraz badaniem laboratoryjnym podejrzanych przesyłek, a także prowadził laboratorium fotograficzne i dział legalizacji. Również składał się z dwóch sekcji: Sekcja I – otwierania i zamykania korespondencji oraz dział legalizacji; Sekcja II – badania laboratoryjnego przesyłek oraz fotografii); Wydział III (kontroli wewnętrznej korespondencji z krajami kapitalistycznymi, który „opracowywał” przesyłki zagraniczne i przygotowywał informacje na podstawie uzyskanych materiałów, prowadził ewidencję osób, których korespondencję przeglądano na zlecenie jednostek operacyjnych, współpracował z pracownikami obiektu telekomunikacyjnego. Był najliczniejszym wydziałem i składał się z sześciu sekcji: Sekcja I – opracowanie przesyłek do zamówień; Sekcja II – opracowania wyrywkowego korespondencji z Anglią; Sekcja III – opracowania wyrywkowego korespondencji z Niemcami Zachodnimi w języku polskim, Austrią, Szwecją, Danią, Norwegią, Szwajcarią; Sekcja IV – opracowania wyrywkowego korespondencji z Francją, Belgią, Włochami, USA; Sekcja V – opracowania wyrywkowego korespondencji z Niemcami Zachodnimi w języku niemieckim, Sekcja VI – opracowania korespondencji z RWE, ulotek, informacji, sprawozdawczości i ewidencji) Sekretariat Ogólny (prowadził kancelarię, załatwiał sprawy personalne, szkoleniowe i gospodarcze Biura „W”). W 1971 r. utworzono Wydział Chemii (który miał być „jednostką wiodącą w zakresie chemii operacyjnej w MSW” i do którego zadań należało także nawiązywanie kontaktów z jednostkami naukowo-badawczymi i produkcyjnymi „celem realizacji określonych tematów oraz urządzeń, których nie można wykonać w MSW” (m.in. na jego potrzeby Biuru „W” nadano numer jednostki wojskowej – 1944) Wydział Inspekcji i Analiz (zajmował się analizowaniem materiałów, sporządzaniem informacji własnych lub na zlecenie kierownictwa, sporządzaniem okresowych informacji, będących odzwierciedleniem wyników pracy Biura „W” oraz rocznych sprawozdań z pracy Biura, a także współpracował z wydziałami i komórkami organizacyjnymi Biura „W” w zakresie typowania i zbierania materiałów. Natomiast grupa Inspektorów Wydziału Inspekcji i Analiz sprawowała nadzór na pracą Wydziałów „W” w terenie, koordynowała prace i przygotowywała wytyczne dla Wydziałów „W” w zakresie gromadzenia i przekazywania do Wydziału Inspekcji i Analiz materiałów - fotokopii, listów, wyciągów, danych statystycznych - z korespondencji krajowej, wykorzystywanych przy opracowywaniu informacji. Od listopada 1981 r. nadzór nad Biurem sprawował Szef Służby Zabezpieczenia Operacyjnego MSW. W okresie obowiązywania stanu wojennego cały pion "W" oraz wydzielone siły i środki pionu "T" weszły w skład jawnie działających organów cenzury. Przygotowania w celu zorganizowania tych struktur trwały od początku 1981 r., w rezultacie na mocy zarządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 12 grudnia 1981 r. utworzony został Główny Urząd Cenzury MSW oraz Wojewódzkie Urzędy Cenzury we wszystkich KWMO (również w tych nie posiadających wcześniej Wydziałów "W"). Do zakresu działania nowej jednostki należało selektywne cenzurowanie, zatrzymywanie i konfiskowanie (w części lub w całości) krajowych i zagranicznych przesyłek pocztowych i korespondencji telekomunikacyjnej oraz kontrola i przerywanie rozmów telefonicznych, połączeń teleksowych i telegraficznych w przypadkach, gdy uznano, że ich treść zagraża bezpieczeństwu i obronności państwa. Zadania te realizowane były we współpracy z resortem łączności, a w szczególności z przedsiębiorstwem państwowym "Poczta Polska, Telegraf i Telefon". Po zniesieniu stanu wojennego struktura Biura przedstawiała się następująco: Wydział I (perlustracja korespondencji zagranicznej), Wydział II (otwieranie listów, rozwój sprzętu technicznego, Wydział III (analityczne opracowywanie dokumentów), Wydział IV (fizykochemiczne opracowywanie dokumentów), Wydział V (współpraca z resortem łączności i służbą celną, sprawy szkoleniowe). Biuro „W” rozwiązano Zarządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych nr 115/Org. z dnia 30 maja 1989 r., a jego kadry zostały w całości włączone do Departamentu II MSW (jako Wydziały XIV, XV i XVI oraz Grupa nr 6 etatów niejawnych). W terenie komórki pionu "W" przekształcono w Zespoły do Spraw Obrotu w Komunikacji przy Wydziałach II WUSW (ich kierownictwo sprawowali zastępcy naczelników wydziałów). W tym kształcie służby ds. kontroli korespondencji utrzymały się aż do rozwiązania struktur kontrwywiadu 31 lipca 1990 r. Materiały wytworzone w toku działalności Biura „W” były gromadzone w Biurze „C” MSW a do zasobu BUiAD IPN zostały przekazane z archiwum UOP i ABW. Wśród zgromadzonych w IPN archiwaliów znalazły się głównie: Zarządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych, Instrukcje i komunikaty Dyrektora Biura „W”, informacje oraz plany i sprawozdania z działalności, dzienniki korespondencyjne i podawcze oraz protokoły brakowania akt Biura „W”.