Podzespół

Wojewódzki Urząd ds. Bezpieczeństwa Publicznego w Szczecinie 1954 - 1956

W zasięgu terytorialnym województwa szczecińskiego w danym czasie było trzynaście powiatów: chojeński, gryficki, gryfiński, łobeski, pyrzycki, stargardzki, woliński, choszczeński, goleniowski (od 1954 r.), nowogardzki, kamieński, myśliborski, szczeciński.

7 grudnia 1954 r. Rada Państwa Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej wydała dekret „o naczelnych organach administracji państwowej w zakresie spraw wewnętrznych i bezpieczeństwa publicznego” rozwiązujący Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego (MBP) i powołujący tym samym do życia dwa odrębne organy przejmujące jego funkcje. W ten sposób powstało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych oraz Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (KdsBP). W powyższym dekrecie określono że KdsBP powołany jest do ochrony ustroju ludowo-demokratycznego. Szczegółowy tryb pracy został natomiast określony w uchwale Rady Ministrów nr 830 z dnia 7 grudnia 1954 r. o zakresie działania i organizacji Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, która stanowiła: „zakres działania Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego obejmuje należące dotychczas do właściwości ministra bezpieczeństwa publicznego sprawy: walki z działalnością obcego wywiadu, uprawianego przez państwa kapitalistyczne i związane z nim wywiady reakcyjnych ugrupowań emigracyjnych, walka z wrogą działalnością resztek podziemia i próbami tworzenia nielegalnych organizacji, ich działalnością polityczną i terrorystyczną, walka z wrogą działalnością niemieckich elementów rewizjonistycznych, walka z dywersją, sabotażem i szkodnictwem uprawianym przez wroga na odcinku gospodarki narodowej, prowadzenie działalności dla zdobycia niezbędnych informacji z dziedziny politycznej, ekonomicznej i naukowo – technicznej.” Zakres działania Ministra Spraw Wewnętrznych został ustalony już w dekrecie z dnia 7 grudnia 1954 r., szczegółowo natomiast został określony w uchwale Rady Ministrów nr 823a o zakresie działania Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz jego organów terytorialnych z 7 grudnia 1954 r. Kompetencje ministra obejmowały: kierowanie działalnością MO, nadzór nad prowadzeniem akt stanu cywilnego, sprawy ewidencji ludności i paszportowe, ochronę przeciwpożarową i przeciwlotniczą, więziennictwo oraz kierowanie działalnością KBW i WOP. W związku z reorganizacją MBP zostały dokonane zmiany kadrowe w wyniku których swoje stanowisko stracił dotychczasowy jego szef Stanisław Radkiewicz. Przewodniczącym nowopowstałego Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego został Władysław Dworakowski. Nowy przewodniczący wydał 10 grudnia 1954 r. Rozkaz nr 1 w którym podsumował dotychczasową pracę organów bezpieczeństwa i jednocześnie określił swoje oczekiwania wobec podległych mu funkcjonariuszy. Dokument ten określał także źródła i kierunki zagrożeń dla władzy ludowej. Przemiany, do których doszło na szczeblu centralnym doprowadziły analogicznie do zmian na szczeblu wojewódzkim i powiatowym. Wojewódzkie Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego zostały zastąpione Wojewódzkimi Urzędami do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (WUdsBP) natomiast Powiatowe Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego (PUdsBP) - Powiatowymi Urzędami do spraw Bezpieczeństwa Publicznego i Powiatowymi Delegaturami do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (PDUdsBP). Struktura Wojewódzkiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w Szczecinie w 1955 r. przedstawiała się następująco: sekretariat, którego zadaniem było wykonywanie prac sprawozdawczych, rozkazów, skarg i zażaleń oraz kancelarii; inspektorat kierownictwa do którego należała kontrola realizacji rozkazów, instrukcji i poleceń Komitetu do spraw BP i kierownictwa WUdsBP w sprawach operacyjnych i gospodarczych, okazywanie pomocy jednostkom terenowym w kontrolowanych sprawach oraz wykonywanie czynności zaleconych przez kierownictwo, Wydział II (do walki z obcym wywiadem); Wydział III (do walki z podziemiem reakcyjnym i bandytyzmem politycznym); Wydział IV (do walki z wrogą działalnością w gospodarce narodowej w mieście i na wsi); Wydział V (do walki z wrogą działalnością w transporcie); Wydział VA (do walki z wrogą działalnością w żegludze morskiej); Wydział VI (do walki z wrogą działalnością „reakcyjnego kleru”); Wydział VII (śledczy); Wydział IX (technika operacyjna); Wydział X (ewidencja operacyjna, statystyka i archiwum); Wydział Łączności; Wydział Kadr i Szkoleń, Wydział Administracyjno – Gospodarczy, Wydział Finansowy i Wydział B; Samodzielna Sekcja A (szyfrowa) oraz Komendantura (ochrona urzędu). W terenie utworzono 2 rodzaje jednostek: Powiatowe Urzędy do spraw Bezpieczeństwa Publicznego oraz Powiatowe Delegatury do spraw BP. Przy organizowaniu Powiatowych Urzędów brano pod uwagę wielkość powiatu i jego ciężar gatunkowy z punktu widzenia operacyjnego jak granica państwowa, ważność położonych na nim obiektów, nasycenie wrogim elementem, itp. Na podstawie powyższych przesłanek utworzono 7 Powiatowych Urzędów ds. BP: w Gryficach, Gryfinie, Łobzie, Pyrzycach, Stargardzie Szczecińskim, Świnoujściu oraz w Chojnie z siedzibą w Dębnie. W skład powiatowych urzędów wchodziło kierownictwo, sekretariat, grupa operacyjna i komendant gmachu. Dodatkowo w powiatach: Chojna, Gryfice, Gryfino i Świnoujście utworzone zostały wyspecjalizowane komórki operacyjne zajmujące się działaniami kontrwywiadowczymi. W Stargardzie Szczecińskim powstała komórka do walki z „reakcyjnym podziemiem”, a w Łobzie do walki z rewizjonizmem niemieckim. W pozostałych powiatach tj. Choszczno, Goleniów, Kamień, Myślibórz, Nowogard i Szczecin utworzone zostały Delegatury, które różniły się od Powiatowych Urzędów tylko nieco mniejszą obsadą personalną i brakiem specjalnych komórek operacyjnych. W związku z reorganizacją na dzień 1 marca 1955 r. odeszło z aparatu BP ogółem 524 pracowników, z czego 132 zostało zwolnionych (67 z WUdsBP i 65 z PUdsBP). Pozostałe osoby zostały natomiast przeniesione do innych jednostek MSW. Funkcjonariusze byli zwalniani z pięciu powodów: brak etatów – 74 osoby; zastrzeżenia natury moralnej i wykroczenia – 25; na własną prośbę lub odmowa przejścia do MSW – 26; na skutek zastrzeżeń politycznych – 4; na skutek orzeczenia lekarskiego – 3. Reorganizacja praktycznie nie objęła stanowisk kierowniczych. Kierownikiem WUdsBP pozostał Eliasz Koton, kierujący szczecińskim aparatem bezpieczeństwa od 1950 r. Eliasz Koton przybył do Szczecina w 1947 roku, aby objąć stanowisko zastępcy Kierownika Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Zajmował je od 20 lutego 1947r. do 31 stycznia 1948 r. Ze Szczecina został przeniesiony do Wrocławia, z którego po dwóch latach powrócił aby objąć stanowisko Szefa Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, a później Kierownika WUdsBP, które to sprawował od 3 lutego 1950 r. do 14 września 1956 r. Głównymi zadaniami WUdsBP w Szczecinie i jednostek podległych było: walka z obcym wywiadem i rewizjonizmem niemieckim, zwalczanie wrogo działających elementów kułackich na wsi, walka z reakcyjnym podziemiem, nielegalnymi organizacjami, zwalczaniem wrogich elementów kapitalistycznych w mieście. Zadania więc skupiały się w dalszym ciągu na kontroli całego społeczeństwa. Zmiana struktury organizacyjnej oraz dokonane w tym czasie niewielkie zmiany personalne nie pociągnęły za sobą przeorientowania celów oraz metod pracy aparatu bezpieczeństwa. W 1956 r. doszło do dezorganizacji pracy Urzędu Bezpieczeństwa. W szczecińskim WUdsBP pierwsze dowody na to pojawiły się po wydarzeniach czerwcowych w Poznaniu. Szturm mieszkańców miasta na tamtejszą siedzibę UB spowodował utratę, wśród wielu funkcjonariuszy resortu, poczucia bezkarności. Pogłębił ten stan, z pewnością, artykuł, który ukazał się 28 lipca 1956 r. w „Głosie Szczecińskim”. Nosił on wiele mówiący tytuł „Donosiciele za drzwi”. Jego autor podpisujący się B. Dróżdż przedstawił pobudki, jakimi w poprzednich latach kierowali się informatorzy UB. Sam fakt ukazania się takiego artykułu był świadectwem, że UB już w tym okresie nie był w stanie praktycznie kontrolować działalności instytucji funkcjonujących na terenie województwa szczecińskiego. Służący w nim funkcjonariusze skupili się, w tym czasie, na działaniach mających w założeniu oczyścić ich z podejrzeń o stosowanie metod niezgodnych z prawem. Najprostszą drogą do osiągnięcia celu było zrzucenie całej winy na przełożonych. Kierownictwo Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, prawdopodobnie mając zamiar uspokoić nastroje panujące wewnątrz resortu i zmienić jego wizerunek w społeczeństwie, we wrześniu 1956 r. dokonało roszad personalnych wśród szefów WUdsBP. W województwie szczecińskim miejsce Eliasza Kotona, który objął funkcję szefa gdańskiego WUdsBP, zajął przybyły stamtąd Kazimierz Małkiewicz. Pomimo zmian Eliasz Koton nadal był obciążany przez pracowników szczecińskiego UB odpowiedzialnością za zbrodnie tej instytucji popełnione w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych. Sytuacja polityczna w kraju spowodowała powolny paraliż bieżącej pracy operacyjnej przez Urzędy ds. Bezpieczeństwa Publicznego, co doprowadziło do kolejnej reformy struktur aparatu bezpieczeństwa. Polegała ona na powrocie do rozwiązań sprzed 1954 r. 13 listopada 1956 r. sejm uchwalił ustawę „o zmianie organizacji naczelnych organów administracji publicznej w zakresie bezpieczeństwa publicznego”. Większość dokumentacji znajdującej się w zespole stanowią poszyty formatu A-4. Są to akta administracyjne, w których dominują sprawozdania, raporty, meldunki, protokoły, plany pracy. Dokumentacja ta została wytwarzana zarówno przez Kierownika WUdsBP jak i jednostki mu podległe (głównie kierowników PUdsBP i PDUdsBP). Większość zamieszczanych w niej informacji dotyczy pracy agenturalno-operacyjnej i walki z przestępczością państwową czyli głównych nurtów działalności Komitetu. Stan techniczny akt określić można jako dobry i tylko w niektórych przypadkach wymagana jest nieskomplikowana konserwacja polegająca na zabezpieczeniu rozdarć.